Cihat Toprak: Hucurat 13

Hucurat ﴾13﴿
Ey insanlar! Şüphesiz sizi bir erkek ile bir dişiden yarattık, tanışasınız diye sizi kavim ve kabilelere ayırdık, Allah katında en değerli olanınız O’na itaatsizlikten en fazla sakınanınızdır. Allah her şeyi hakkıyla bilmektedir, her şeyden haberdardır.

Tefsir (Kur’an Yolu)
Müslümanların dünya görüşlerini ve değer ölçütlerini dayandırdıkları âyetlerden biri de budur.
Fertler,
gruplar,
kavimler,
ümmetler,
milletler,
siyasî,
kültürel,
biyolojik,
coğrafî vb. farklarla birbirinden ayrılır;
bu farklara bağlı olarak farklı kimlik sahibi olur,
bu kimlikle tanınır ve tanışır.
Ayrıca her biri kendi farkını,
özelliğini bir gurur, değer ve övünç vesilesi yapar.
Âyet farklı yaratılmanın “kimlik edinme ve bu kimlikle tanınma,
tanışma” fonksiyon ve hikmetini onaylıyor;
ancak farklı sosyal ve etnik gruplara mensup olmanın üstünlük vesilesi olarak kullanılmasını reddediyor;
insanın şeref ve değerini,
kendi iradesi ile elde etmediği etnik aidiyete değil,
kendi irade ve çabasıyla elde ettiği evrensel değerlere bağlıyor.
Âyetteki etka kelimesinin içerdiği takvâ kavramı,
evrensel değerleri,
erdemleri edinme ve bunların zıtlarından titizlikle kaçınma ve sakınmayı ifade etmektedir (bk. A‘râf 7/26).
Hak dine iman dışındaki evrensel değerler hangi kişi ve grupta bulunursa o,
diğerlerinden daha üstündür,
daha değerlidir.
Sıra hak dine imana gelince,
özellikle ebedî kurtuluş bakımından başka hiçbir değer ve erdem imanın yerini tutamaz,
imandan üstün olamaz.

Âyetin ortaya koyduğu insanlık değeri ile gruplar arası ilişkiyi
–konuyla ilgili başka âyetleri de göz önüne alarak
– şöyle özetlemek mümkündür:
Bütün insanlar bir erkekle (Âdem) bir kadından (Havvâ) yaratılmış,
meydana getirilmiştir.
Allah Âdem’i topraktan,
eşini de Âdem’in aslından yaratmış,
bunların karı-koca olmalarından sonra da doğum yoluyla insanlık vücuda gelmiş,
üremiş ve çoğalmıştır.
Şu halde bütün insanların aslı birdir,
aynı maden ve maddeden yaratılmışlardır;
hem kök hem de biyolojik temel özellikleri farklı değildir,
bu yönden bir üstünlük veya aşağılık söz konusu olamaz.
Kök itibariyle kardeş olan insanlar birçok hikmet yanında farklı kimliklerle tanınıp tanışmaları için gruplara ayrılmışlardır.
Her grup,
başkalarından farklı,
kendi aralarında ortak özelliklerine dayalı olarak birleşir ve dayanışırlar.
Bu birleşme ve dayanışmada temel unsur dindir.
Dini bir olanlar birbirini kardeş bilirler ve genellikle diğer özelliklerdeki ortaklık bu özel bağın üstüne çıkamaz.
Dinin insana kazandırmak istediği en önemli değer ahlâktır (takvâ),
hem bir grup içinde hem de gruplar arasında üstünlüğün,
üstün değerin ölçütü ahlâk olmalıdır.

Kur’an’ın nâzil olduğu zamanda Araplar’da da kavimleri ve kabileleri ile övünme,
kendilerini bu yüzden başkalarından üstün görme âdeti (kültürü) güçlü bir şekilde mevcuttu.
İslâm insanların eşitliği gerçeğini ilân edince bunu sindirmekte zorlananlar oldu,
bazı soylu aileler ve kabileler kızlarını diğerlerine veya âzatlı (eski) kölelere vermek istemiyorlardı.
Hz. Peygamber bunlarla mücadele etti,
müminleri eğitti ve meşhur
Vedâ hutbesinde bütün insanlığa şöyle seslendi:

“Ey insanlar!
Şunu iyi biliniz ki rabbiniz birdir,
babanız birdir.
Arap’ın başka ırka,
başka ırkın Arap’a,
beyazın siyaha,
siyahın beyaza,
dindarlık ve ahlâk üstünlüğü dışında bir üstünlüğü yoktur.
Dinleyin!
Bu ilâhî gerçeği size tebliğ ettim mi, bildirdim mi?
” Kendisini dinleyenler hep birden “evet” dediler.
“Öyleyse burada olanlar olmayanlara bildirsin!” buyurdu (Müsned, V/411).