Spot: Amed ne tenê bi şopa serdemên Îslamî an jî împaratoriya Romayê tê pênasekirin; ev axa qedîm bi bîra xwe ya 12.000 salî, dergûşa rasteqîn a mirovahiyê ye. Li Girê Kortikê û Çayonuyê ku wekî “birayên Gobeklîtepeyê” tên naskirin, gavên herî girîng ên şaristaniyê hatine avêtin. Genimê yekem ê ku destê mirovî lê ket û bû genimê çandiniyê, û sifirê (bakirê) yekem ê ku di agirê pîşesaziyê de hat helandin û çêkirin, li ser van axan bûye mizgîniya “Jidayikbûna Şaristaniyê”.
Dema ku mirov li dîroka Amedê (Diyarbekirê) dinêre, bi gelemperî çavê dîrokzanan diçe ser Sûrên mezin, bermahiyên serdema Romayê, mizgeftên qedîm ên serdema Îslamî û kelayên kevirîn. Lê belê ev nêrîn tenê rûyê derve yê rastiyê nîşanî me dide. Amed ne tenê bajarekî çend hezar salî yê van şaristaniyan e; ev ax xwedî dîrokeke 12.000 salî ye ku koka xwe rasterast digihîje destpêka avabûna civaka mirovî. Ev axa kevirên reş û Sûrên bilind, şahidê demên herî kevnar ên cîhanê ye û di nav kevirên xwe de bîra tevahiya mirovahiyê digire.
Di salên dawî de, bi derketina holê ya Gobeklîtepeyê re hemû cîhanê fêm kir ku dîroka şaristaniyê li vê herêmê ji nû ve tê nivîsandin. Lê di vê çîroka mezin a mirovahiyê de, Amed bi du navendên xwe yên bêhempa li kêleka Gobeklîtepeyê wekî “birayên mezin” disekine: Girê Kortikê û Çayonu (Girê Çayonuyê). Ev her du navendên arkeolojîk, ji bo fêmkirina derbasbûna mirovahiyê ji jiyana nêçîrvanî û komkirinê ber bi jiyana rûniştî ve, xwedî nirxekî bêhempa ne.
Jidayikbûna şaristaniyê
Girê Çayonuyê ku li navçeya Erxeniyê cih digire, di dîroka mirovahiyê de wekî xala “Jidayikbûna Şaristaniyê” tê qebûl kirin. Çayonu ne tenê gundekî neolîtîk e; ew laboratuwara yekem a mirovahiyê ye ku tê de guherînên herî mezin ên aborî û çandî pêk hatine. Mirovên ku bi hezaran salan li pey ajalên kûvî digeriyan û tenê bi berhevkirina fêkî û giyayan dijiyan, yekem car li ser vê axê biryar dan ku jiyana xwe bigherînin û cihwarbin.
Di vê şoreşa mezin de du elementên bingehîn derdikevin pêş: Genim û Sifir (Bakir).
Kedîkirina genimê yekem: Lêkolînên arkeobotanîkî yên ku li Çayonuyê hatine kirin, rastiyeke şoreşgerî ya zanistî derxiste holê. Genimê kûvî yê bi navê einkorn, yekem car li qûntara Çiyayê Qerejdaxê û li derdora Çayonuyê ji aliyê mirovan ve hat çandin û kedîkirin. Ev yek tê wê wateyê ku nanê yekem ê ku îro li ser sifreya hemû cîhanê ye, koka xwe ji van axan digire. Derbasbûna çandiniyê, ne tenê zikê mirovan têr kir, her weha bingeha gund, bajar, bazirganî û çandên mezin ên mirovahiyê jî ava kir.
Helandin û çêkirina sifirê yekem: Marîfeta Çayonuyê tenê bi çandiniyê sînordar nemaye. Mirovên vê derê, berî hemû cîhanê fêm kirin ku maden dikarin bên bikaranîn. Sifirê (bakirê) xam ê ku di xwezayê de dihat dîtin, yekem car li Çayonuyê bi rêya germkirin, kutandin û helandinê hat çêkirin. Cihê ku mirovahî ji serdema kevirî gav avêt serdema madenê, rasterast ev der e. Çêkirina derzî, bivir û alavên din ên ji sifir, nîşan dide ku zanist û pîşesaziya yekem li vir şîn bûye.
Girê Kortikê û bîra kevnar
Li aliyekî din, Girê Kortikê ya ku li cihêheviya çeman e, bi bermahiyên xwe yên dewlemend destnîşan dike ku civakên ku li vê derê dijiyan, xwedî bawerî, huner û têkiliyên civakî yên pir bilind bûn. Kûpên kevirîn ên bi nexşên tevlîhev, diyariyên goran û şêwaza avahîsaziyê, nîşan didin ku “birayê Gobeklîtepeyê” di warê estetîk û ramanê de jî pêşengî kiriye.
Sûrên Amedê yên ku bi hezaran sal e li ser piyan e, ne tenê kevirên parastinê ne. Ew şahidên zindî ne ku ji me re deng didin: “Hûn li ser axekê dijîn ku mirovahî lê ji nû ve çêbûye.” Ji Girê Kortikê û Çayonuyê heta bi Riya Îpekê, Amed dergûşa rastîn a şaristanî, çandinî û pîşesaziyê ye. Dîroka 12.000 salî ya vê axê, nasnameya rastîn a Amedê ye û ev nasname bi serê xwe destpêka çîroka hemû cîhanê ye.
Yorum Yap