Ters, şewat û tîcaret: Tarîxê Çarşîya Şewitîye ya Amedî

Ters, şewat û tîcaret: Tarîxê Çarşîya Şewitîye ya Amedî

Spot: Amed de mabênê serranê 1895 û 1914. de peynîya şewatanê pîlan de “Sûka Sîpahîyan” nameyê “Çarşîya Şewitîye” girewt. Tarîxê na çarşîye yo ke mîyanê ci de têkewtişê komelkîyî, hêrişê vera Xiristîyanan û talan estê; îlanê Komare ra dima sey merkezêkê tîcaretî newe ra bîyo ganî.

Seserra 17. de Evlîya Çelebî wexto ke Amed zîyaret kerdo, vano ke Amed de 66 sûkê esnafan estbîyê. Nê sûkan ra Bazarê Xeleyî û Sûka Sîpahîyan verê cû zaf muhîm bîyê, la sûka tewr muhîme Çarşîya Şewitîye bîye. Sûka Sîpahîyan, sûkanê tewr kanan ê Amedî ra yew a. Mabênê serranê 1895 û 1914. de şewatan ra dima, na sûke nameyê “Çarşîya Şewitîye” girewt. Yeno vatene ke seba ke esnafan bi kurmancî vatêne “çarşîya şewitî – çarşîya veşayîye), na rî ra nameyê na çarşîye zî bîyo Çarşîya Şewitîye.

Pêameyîşê Berlînî yê serra 1878. de ame hedefkerdene ke herra Osmanîyan de şarê Ermenîyan bêro pawitene. Serra 1895. de Dewleta Osmanîyan de qanûnê reformî ser o nîqaşî ameyêne kerdene. Wextê nîqaşan de mabênê şarê Misilman û Xiristîyanî de zî hêdî-hêdî pêkewtişî dest pê kerdêne. Şarê Xiristîyanî, rîyê tersê hêrişanê şarê Misilmanî ra dikanê xo girewtêne.

Wexto ke dikanî ameyî akerdene, yew keso ke nêno zanayene guleyêk dikanê Xiristîyanêkî rê verada û dima zî Camîya Şêx Matarî (Minareya Çarlingî) de adir vejîya. Şewato ke hîrê rojî dewam kerd, peynîya ci de Bazarê Xeleyî, Çarşîya Qazancîyan, Kurkçîyan, Saracîyan û Çarşîya Derge zirar dî. Nê şewatî de nêzdîyê 4 hezar dikanî veşayî, keye û dikanan rê hêrişî ameyî kerdene. Yeno vatene ke wextê veşnayîşî de, taxanê Xiristîyanan rê hêriş ameyo kerdene û nê hêrişan de zî nêzdîyê 5 hezar Xiristîyanan canê xo da.

Destanê Aşik Melulî

Goreyê rîvayetêkî, destanê eşqê Ermenîyêkî ‘Destanê Aşik Melulî’ nê wextî ser o ameyo nuştene. Aşik Melul seba ke qetilkarî rexne kerdî, ameyo kiştene. Serra 1914. de, wextê Walîyê Amedî Mehmet Reşîdî de Bazarê Xeleyî de şewatêko bîn vejîya. Mîyanê çend saetan de adir resa Çarşîya Derge, Xanê Borsa û Çarşîya Qazancîyan. Nê şewatî de zî hezar dikanan zirar dî û reyna dikananê Ermenîyan rê hêrişî ameyî kerdene.

Nobedaran tena Misilmanî pawitî

Wezîrîya Karanê Zereyî wîlayetê Amedî rê telgrafêk erşawit û telgraf de ame vatene ke nobedaran mudaxaleyê şewatî nêkerdo, destûr dayo ke Misilmanî şewatî ra bixelisîyê, la na rewşe kiştişê Xiristîyanan rê zî bîya sebeb. Telgraf de ame vatene ke wa na babete ser o cigêrayîşêk bêro kerdene. La çi heyfo ke netîceyê cigêrayîşî ser o tu belgeyêko fermî çin o. Şewatî ser o di serrî vîyartî la o wext qet tu çîyêk nêame kerdene.

Îlanê Komare ra dima, Çarşîya Şewitîye bîye merkezê tîcaretî. Na çarşîye de westayê qalayî, keçe û qazanan estbîyê. Na çarşîye de leqeba her esnafî estbîye; Kel Fahrî, Topal Çavuş, Şeytan Remo û Kupelî Miho nê nameyan ra tayê nîmuneyî yê. Çarşîya Şewitîye de kelmelo qaçax ke Sûrîye ra ameyêne ardene zî estbî, na rî ra her ca ra merdimî ameyêne na çarşîye.

Aytaç Durmuş