TARİHİN TERAZİSİNDE ADALET VE LİYAKAT

Tarih, bir toplumun adalet arayışını ve bu arayış sırasında karşılaştığı güçlükleri birlikte kaydeder. Osmanlı tecrübesi de hukuk, ehliyet ve sorumluluk kavramları üzerine düşünmek için zengin bir birikim sunar. Bu birikimi anlamak, olayları kendi dönemlerinin şartları içinde ele almayı ve kaynakların ne söylediğini dikkatle ayırmayı gerektirir.

Bir kronikteki itham, bir edebî eserdeki hiciv ve bir yargılama sonucunda verilen karar aynı nitelikte bilgiler değildir. Tarihî değerlendirme, bu ayrımlara gösterilen özenle sağlamlaşır. Geçmişin şahsiyetlerini bütün yönleriyle incelemek, onların uygulamaları üzerine eleştirel sorular sormaya da imkân verir.

Fuzûlî’nin Şikâyetnâme’si, bu konuda edebiyatın hafızasına başvurabileceğimiz metinlerdendir. Kanûnî’nin 1534’te Bağdat’ı almasının ardından şaire vakıf gelirlerinden günlük dokuz akçe tahsis edilmişti. Ödemenin alınmasında yaşanan güçlükler, eserin ortaya çıkışında etkili oldu. Kaynaklar ödemenin daha sonra yapıldığını belirtse de şairin şu cümlesi edebiyat tarihindeki yerini korudu:

“Selâm verdim, rüşvet değildir deyü almadılar.”

Bu ifade, hicvin yoğunlaştırılmış dili içinde okunmalıdır. Fuzûlî, yaşadığı güçlüğü anlatırken hak arayan kişinin karşılaştığı tutumları edebî bir eleştiriye dönüştürür. Metnin düşündürdüğü temel mesele, bir hakkın elde edilmesinin kişisel ilişkilere ve beklentilere bağlanmasıdır. Hakkın tanınmasıyla ona fiilen ulaşılması arasındaki mesafe, böylece edebiyatın konusu olur.

Osmanlı ıslahat metinlerinde de görevlerin dağıtılması, ehliyet ve rüşvet meseleleri üzerinde durulur. Pîşkeş ve câize gibi adlarla verilen her hediyeyi aynı kategoride değerlendirmek doğru değildir. Bununla birlikte, göreve atanmak için yapılan ödemelere yönelik eleştiriler, devlet hizmetiyle şahsî menfaat arasındaki sınırın tarih boyunca tartışıldığını gösterir.

Hezarpâre Ahmed Paşa hakkındaki kaynaklar bu tartışmanın örneklerini içerir. Abdülkadir Özcan’ın TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki maddesinde, 1647–1648 yıllarındaki sadrazamlığı sırasında Sultan İbrâhim’in kürk ve amber taleplerinin giderlerini karşılamak üzere çeşitli kesimlerden para toplattığı anlatılır. Aynı kaynak, ilmiye ve askerî-idarî makamları açık artırmayla satmaya kalkıştığını da aktarır. Bu uygulamalar, dönemin malî ihtiyaçlarıyla makamların dağıtılma biçimi arasındaki ilişkiyi incelemeyi gerektirir.

Şeyhülislâm Seyyid Feyzullah Efendi hakkında ise aile mensuplarının yükseltilmesi ve atamalara müdahale edilmesi üzerinde durulur. Mehmet Serhan Tayşi’nin aktardığına göre Feyzullah Efendi, II. Mustafa üzerindeki nüfuzuyla oğullarını ve akrabalarını yüksek mevkilere taşımış, oğlu Fethullah Efendi’nin kendisinden sonra şeyhülislâm olması için ferman almıştır. Bu uygulamalar, 1703 Edirne Vak‘ası öncesinde biriken tepkilerin sebepleri arasında gösterilir.

Bu örneğin ortaya koyduğu soru, liyakatin nasıl korunacağıdır. Görevlerin dağıtılmasında bilgi, tecrübe ve ehliyetin hangi ölçülerle değerlendirildiği, bir yönetim düzenini anlamak bakımından önemlidir. Aile yakınlığının belirleyici hâle gelmesi, aynı göreve hazırlanmış başka insanların imkânlarını da etkiler.

Kavanoz Ahmed Paşa hakkında Silâhdar Mehmed Ağa’nın Nusretnâme’sinde ağır eleştiriler bulunur. Çağdaşı tarihçi, 1703’te sadrazamlığa gelen Paşa’nın aynı görevi iki ay içinde üç kişiye sattığını ileri sürer. Bu anlatımı, onu kaydeden yazarın ithamı olarak belirtmek gerekir. Böyle bir kaydı aktarırken kronik yazarının bakışını ve anlatının sınırlarını gözetmek, tarihî eleştirinin gereğidir.

Koca Hüsrev Paşa örneğinde ise bir yargılama süreci söz konusudur. Halil İnalcık’ın aktardığı üzere Paşa, onaylayıp üzerine yemin ettiği ceza kanunnâmesine aykırı biçimde rüşvet almakla suçlanmış ve davayı inceleyen meclis tarafından suçlu bulunmuştur. Rütbesinin alınması, maaşının kesilmesi, aldığı paraların iadesi ve iki yıl sürgün gibi yaptırımlar kararlaştırılmıştır. Temmuz 1840’ta Tekirdağ’a gönderilmiş, 1841’de İstanbul’a dönüşüne izin verilmiş, 1846’da yeniden serasker olmuştur.

Bu süreci, Tanzimat döneminin siyasî mücadeleleriyle birlikte değerlendirmek gerekir. Yargılama, yaptırım ve yeniden görevlendirme arasındaki ilişki; dönemin hukuk anlayışı, siyasî dengeleri ve idarî tercihleri üzerine sorular doğurur. Tarihçinin görevi, bu soruları kaynakların elverdiği ölçüde incelemektir.

Adalet ve ilmî bağımsızlık üzerine düşünürken Osmanlı’dan önceki dönemlere de bakılabilir. İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe hakkında kaynakların güçlü kabul ettiği rivayete göre, Abbâsî Halifesi Mansûr’un kadılık teklifini reddetmesi sonrasında hapsedilmiş ve baskıya uğramıştır. Onun hayatı, hukuk bilgisiyle siyasî otorite arasındaki ilişkinin ahlâkî boyutunu düşünmeye çağırır. İlmî bir kanaatin değeri, sahibinin muhakemesini koruyabilmesiyle yakından ilişkilidir.

On birinci yüzyılın Hanefî fakihi Serahsî de Özkent’teki hapis hayatı sırasında ilmî çalışmasını sürdürmüş, el-Mebsût’u öğrencilerine imlâ ettirmiştir. Biyografi kaynaklarında, bir kuyudan ders verdiği ve öğrencilerinin kuyu başında not tuttuğu anlatılır. Bu tecrübe, zor şartlar altında devam eden düşünce ve öğretim faaliyetinin etkileyici örneklerinden biridir.

Bu iki âlimin hayatından çıkarılabilecek ortak ders, bilgiyle sorumluluk arasındaki bağdır. Bir düşünce geleneğini anlamak, onun eserleri kadar yöntemini ve ahlâkî sorularını da incelemeyi gerektirir. Adalet üzerine konuşmak, kişinin kendi kanaatlerini de tutarlı ölçülerle değerlendirmesini ister.

Osmanlı’nın Hanefî hukuk birikimine dayanan Mecelle’sinin üçüncü maddesi, akitlerde maksat ve anlamı esas alır. Tarihî bir hukuk ilkesi olarak bu yaklaşım, adlandırmayla mahiyet arasındaki ayrımı öne çıkarır. Bir işlemi anlamak için kullanılan kelimelerin yanında amacını ve sonuçlarını da incelemek gerekir.

Türk tarihinin Türkistan’dan Anadolu’ya ve Balkanlar’a uzanan tecrübesinde adalet ülküsünün seçkin bir yeri vardır. Yûsuf Has Hâcib’in Kutadgu Bilig’inde hükümdarın doğru kanunu temsil etmesi, yönetme yetkisini bir sorumluluk fikriyle buluşturur. Kudretin hukukla ölçülmesi ve hak sahibinin korunması düşüncesi, bu mirasın en değerli yönlerindendir.

Osmanlı adaletnâmelerinin görevlilerin halka yönelik haksızlıklarını ve yetkiyi kötüye kullanmalarını önlemeyi amaçlaması da aynı arayışın bir ifadesidir. Bu metinler, adaletin hem savunulan bir ideal hem de gerçekleşmesi için çaba gösterilen bir hedef olduğunu ortaya koyar. Mirasın kıymeti, karşılaşılan sorunları görmeye ve düzeltmeye yönelik ölçüler de sunmasındadır.

Fuzûlî’nin hicvi, hukuk metinlerinin ilkeleri ve tarih kaynaklarının aktardığı olaylar birlikte okunduğunda ortak bir sorumluluk belirir: Hüküm vermeden önce anlamak, iddiayla tespiti ayırmak ve değerlendirmeyi tutarlı ölçülere dayandırmak. Adalet ve liyakat üzerine düşünmenin ciddiyeti de burada başlar.

Cioran’ın Çürümenin Kitabı başlığı, bu tarihî muhasebeye edebî bir çağrışım katabilir. Değerlerle uygulamalar arasındaki mesafeyi sorgulamak, geçmişi anlamaya yönelik düşünce çabasının bir parçasıdır. Böyle bir okuma, büyük unvanların yanında o unvanlarla üstlenilen sorumlulukları da hatırlatır.

Tarihin terazisi de pek protokol bilmez: Mühre, hil‘ate, uzun unvana bakıp tartısını değiştirmez.

Tarihin bu ciddi muhasebesinden sonra, sözü biraz da hayale bırakalım. Eski zamanlardan bir divan düşünelim: Liyakat kapıda arzuhâliyle bekliyor, Hatır Efendi başköşede kahvesini içiyor. Liyakate “Hangi işe ehilsiniz?” diye soruluyor; Hatır Efendi’ye ise “Hangi işi arzu buyurursunuz?” Aynı kapı, aynı minder, aynı kahve; suallerdeki şu küçük fark olmasa neredeyse adalet yerini bulacak!

Cioran gelsin de çürüme görsün!

Çürümenin Kitabı’nı yazan filozof, bu hayalî manzarayı görse belki kalemine yeniden sarılır, bu defa Çürümenin Ötesi adlı bir eser yazardı. Zira burada çürümeye hil‘at giydirilmiş, eline mühür verilmiş, önüne de bir kâtip oturtulmuş. Çürüme artık arzuhâl kabul ediyor! Üstelik kendisinden şikâyet edenlerin dilekçelerine de bizzat kendisi bakıyor. Bundan âlâ alâka mı olur? Şikâyetinizi dinlemek için bizzat şikâyetinizin sebebi teşrif etmiş!

Filozof biraz temiz hava almak için pencereye yönelse, kâtip hemen ayağa kalkar: “Efendim, pencerenin açılması üç mühür ister.” Üç mühür toplansa bu defa hava cereyanının divandaki evrakı dağıtabileceği söylenir. Böylece bütün pencereler kapalı tutulur, içerideki koku da buhurdanla karşılanır. Kokuya itiraz edenin burnu fazla hassastır; odanın hâlinden şüphe etmek kimsenin aklına gelmez. Cioran’ın karamsarlığı bile bu odada kendisine ayakta yer bulur; bütün minderler evvelden tutulmuştur.

Bendeniz de bu hayalî meclisin kenarında, bir eski zaman muharriri edasıyla arz edeyim: Bana da şöyle gölgeli, minderli bir makam nasip olmaz mı? Ne çare, benim tanıdıklarım serhat boylarında devleti için kurşun atan, kurşun yiyen yiğitlerdir. Bunlara “Beni de münasip bir yere yerleştiriniz” desem hudutta nöbet yeri gösterirler. “Biraz yükselmek isterim” desem haritadan en sarp tepeyi seçerler. “Arkam sağlam olsun” desem “Sırtını şu kayaya ver, rüzgârı azdır” buyururlar. Meğer benim ahbap arasında her dileğin bir karşılığı varmış; bir tek rahatlığın karşılığı bulunamamış!

Vay benim tâlihime! Mansıp umduk, mevzi bulduk; minder bekledik, kaput geldi. Cioran hayalî divanın çürümesini yazadursun, bendenizin arzuhâline cevap diye bir çift çizme göndermişler. Yanına da pek veciz bir not iliştirmişler:

“Yüksek mevki talebiniz kabul olunmuştur. Tepe şuradadır; buyurunuz, yükselebilirseniz!”

Muhittin Çaçan