Ulu Cami’nin “Sessiz” Taşları: Kayıp Kitabelerin Gizemi Aralanıyor mu?

İslam âleminin 5. Harem-i Şerif’i olarak kabul edilen kadim Diyarbakır Ulu Cami, bünyesinde barındırdığı 45’ten fazla kitabe ile adeta bir “taş kütüphane” niteliğinde. Ancak Şehir Araştırmaları Merkezi Kurucusu Mehmet Ali Abakay’ın son tespiti, bu devasa kütüphanede bazı “sayfaların” eksik olduğunu gözler önüne serdi.

İki Kitabenin Yeri Neden Boş?

Yıllardır süren titiz araştırmalar sonucunda, Ulu Cami’nin dış cephesinde yer alan iki ayrı kitabe yerinin boş olduğu belirlendi. Mehmet Ali Abakay, bu boşlukların tarihsel birer “hafıza kaybı” olduğunu belirterek, sosyal medyada ilk kez paylaşılan bu durumun peşine düştüklerini ifade etti.

Abakay, bu kayıp taşlarla ilgili şu kritik soruları gündeme taşıyor:

• 1515 Osmanlı hâkimiyeti sonrası, önceki döneme (Safevî veya Akkoyunlu) ait övgüler içerdiği için mi yerinden çıkarıldı?
• Tarihî eser kaçakçısı “gezginler” tarafından mı çalındı?
• Osmanlı’nın son yüzyılında şehre gelen müsteşrik veya misyonerler vasıtasıyla mı yurt dışına kaçırıldı?

Arşivler Mercek Altında

Şehir Araştırmaları Merkezi, kesin bir sonuca ulaşmak adına eski fotoğraf arşivlerini ve seyyahların gezi notlarını tek tek tarıyor. Özellikle Selçuklu dönemine ait kitabelerin camide titizlikle korunduğu göz önüne alındığında, bu boşlukların siyasi bir değişim veya kasıtlı bir müdahale ile oluştuğu ihtimali güçleniyor.

Görsel Analiz ve Kitabe Çözümlemesi

1. Görsel (Dikdörtgen Boşluk Üzerindeki Yazılar)

Bu görselde boş olan kısmın hemen üstündeki bazalt taş dizisinde Sülüs hattı ile yazılmış bir kuşak bulunuyor. Yazının bir kısmı aşınmış olsa da şu ifadeler seçilebiliyor:

• Tespit Edilen Kelimeler: Sağdan sola doğru bakıldığında; “لا اله الا الله” (La ilahe illallah) ibaresiyle başlayan tevhid kelimeleri ve devamında “العزة لله” (El-İzzetü lillah – İzzet Allah’ındır) veya “الملك لله” (El-Mülkü lillah) şeklinde devam eden, Allah’ın sıfatlarını öven ifadeler yer alıyor.
• Analiz: Bu tür üst kuşak yazıları genellikle değişmez ayet veya zikirler içerir. Hemen altındaki boş bırakılan (veya sökülen) dikdörtgen alan ise genellikle “Vakfiye” (camiye yapılan bağışın şartları) veya o dönemin hükümdarının isminin geçtiği “İnşa/Tamir Kitabesi” yeridir. Siyasi değişimlerde sadece hükümdar isminin geçtiği alt taş sökülürken, üstteki dini ibarelere dokunulmazdı.

2. Görsel (Kemerli/Oval Boşluk)

Buradaki boşluk daha özel bir formda (mihrabiye benzeri bir niş şeklinde).

• Analiz: Bu alan, daha çok bir “Güneş Saati” ya da çok özel bir şahsiyetin/baninin adının geçtiği madalyon tipi bir kitabe yeri gibi duruyor. Taşın kesim şekli, buraya yerleştirilen parçanın estetik olarak diğerlerinden farklı ve belki de daha kıymetli bir mermerden yapılmış olabileceğini gösteriyor.

Eğer bu kitabeler Selçuklu veya Artuklu döneminden kalsaydı, Ulu Cami’deki diğer örnekler gibi günümüze ulaşırdı. Abakay’ın da belirttiği gibi, Akkoyunlu-Safevî-Osmanlı geçiş sürecindeki siyasi rekabet, “isim silme” (damnatio memoriae) geleneği gereği bu taşların yerinden indirilmesine neden olmuş olabilir.

Haber: Cihat TOPRAK