81 İl, 81 Sır: Hangi Şehrin Eski Adı Aslında Neydi?

Anadolu coğrafyası, Hititlerden Osmanlı’ya, Roma’dan Cumhuriyet’e kadar onlarca medeniyete ev sahipliği yaptı. Bu zenginlik, şehirlerin isimlerine de yansıdı. Kimi isimler dilden dile geçerken fonetik olarak evrildi, kimisi Cumhuriyet devrimleriyle Türkçeleştirildi, kimisi ise tarihi onurlandırmak adına madalyalar aldı.

Elimizdeki liste basit bir “isim değişikliği” listesi değil; aslında Türkiye’nin sosyolojik ve politik tarihinin bir özetidir. İşte şehir isimlerinin değişiminin ardındaki 4 temel mekanizma ve şaşırtıcı detaylar:

“Madalyalı” Şehirler: Kurtuluş Savaşı’nın Mirası

İsim değişikliklerinin en gurur verici olanları, Milli Mücadele döneminde gösterilen direnişin ardından verilen unvanlardır. Bu isimler, şehirlerin kimliğini tamamen değiştirmiştir.

• Antep – Gaziantep: 1921 yılında meclis kararıyla “Gazi” unvanını aldı.
• Maraş – Kahramanmaraş: 1973 yılında “Kahraman” unvanı eklendi.
• Urfa – Şanlıurfa: En son unvan alan ilimizdir (1984), “Şanlı” sıfatıyla onurlandırıldı.
• Afyon – Afyonkarahisar: 2005 yılında yapılan değişiklikle, şehrin tarihi kalesi ve afyon bitkisi isminde birleşti.

Dilin Evrimi: “Söylemesi Zor Olandan Kolaya”

Pek çok şehir ismi aslında “değiştirilmedi”, sadece halkın ağzında yüzyıllar içinde yumuşayarak bugünkü halini aldı. Antik Yunanca veya Latince isimler, Türk gırtlağına uygun hale getirildi.

• Smyrna – İzmir: Kelimenin başındaki “S” sesi düştü, başına “İ” geldi ve İzmir oldu.
• Iconium – Konya: Romalıların “İkon” şehri, Türkçede Konya’ya dönüştü.
• Caesarea – Kayseri: Roma İmparatoru Caesar (Sezar) adına kurulan şehir, fonetik olarak Kayseri oldu.
• Angora- Ankara: “Gemi çapası” anlamına gelen Ancyra‘dan türediği düşünülen isim, zamanla Angora ve nihayetinde Ankara oldu.

💡 İlginç Detay: İstanbul ismi sanılanın aksine Osmanlıca değil, Rumca kökenlidir. “Eis ten polin” (Şehre doğru/Şehirde) kalıbının zamanla “İstimbol” ve “İstanbul”a dönüşmesiyle oluşmuştur. Osmanlı belgelerinde ise şehir sıklıkla Konstantiniyye olarak anılmıştır.

Cumhuriyet Dönemi ve “Türkçeleştirme” Politikası

Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte, ulus-devlet inşası sürecinde anlamı Türkçe olmayan veya “gayrimüslim” geçmişi çağrıştıran yer adları, Öztürkçe veya yerel kahramanların adlarıyla değiştirildi.

İdari Karışıklıklar: Merkez mi, İl mi?

Listede görülen bazı isimler, aslında şehrin eski adı değil, merkez ilçesinin veya bağlı olduğu coğrafyanın adıdır. Bu durum sık sık kafa karışıklığı yaratır.

• Mersin vs. İçel: 2002 yılına kadar ilin resmi adı İçel, merkez ilçenin adı Mersin’di. 2002’de ilin adı resmen Mersin yapıldı.
• Hatay vs. Antakya: İl adı Hatay‘dır (Atatürk’ün verdiği isim), ancak merkez ilçe tarihteki adıyla Antakya‘dır.
• Sakarya vs. Adapazarı: İlin adı Sakarya (nehirden gelir), merkez ilçe Adapazarı‘dır. Halk arasında ikisi de kullanılır.
• Kocaeli vs. İzmit: İl adı Kocaeli (Akçakoca Bey’den gelir), merkez ilçe İzmit‘tir (Nikomedia’dan gelir).

Diyarbakır ve “Bakır” Meselesi

Listede Diyarbekir -> Diyarbakır değişimi basit bir harf değişikliği gibi görünse de arkasında ilginç bir hikaye yatar.

Şehrin adı Osmanlı’da Diyar-ı Bekir (Bekir’in memleketi – Bekir bin Vail kabilesinden) idi. 1937’de Atatürk şehri ziyaret ettiğinde, bölgedeki bakır madenlerine atıfta bulunarak ve Türk tarih tezine dayandırarak ismin Diyarbakır (Bakır ülkesi) olarak değiştirilmesini istemiş, bu talep dil kurultayında kabul görmüştür.

İsimler Değişse de Ruh Baki

Listeye baktığımızda Artvin’den (Artavini) Siirt’e (Siird), Çankırı’dan (Gangra) Sinop’a (Sinope) kadar pek çok şehrin isminin binlerce yıllık bir mirasın devamı olduğunu görüyoruz. İsimler bazen politik, bazen coğrafi, bazen de dilsel sebeplerle değişse de; Anadolu’nun her şehri, isminde bir imparatorluğun, bir savaşın veya bir medeniyetin izini taşımaya devam ediyor.