Ortaylı: PKK’nın silah bırakması, Lozan’a aykırı hükümler getirmez

Ünlü tarihçi Prof. Dr. İlber Ortaylı, Hürriyet gazetesindeki köşe yazısında, Lozan Antlaşması’nın tarihsel önemine ve son dönemde PKK’nın silah bırakma açıklamasıyla yeniden gündeme gelen tartışmalara değindi. Ortaylı, antlaşmanın yeniden ele alınmasının mümkün olmadığını ve PKK’nın silah bırakması gibi gelişmelerin Lozan’a aykırı hükümler getiremeyeceğini vurguladı.

Lozan Antlaşması ve Tarihsel Süreç

Prof. Dr. İlber Ortaylı, yazısında Lozan Antlaşması’nın Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu belgesi olduğunu ve Birinci Dünya Savaşı’nı hukuki olarak sona erdiren son barış antlaşması niteliği taşıdığını belirtti. 24 Temmuz 1923’te İsviçre’nin Lozan kentinde imzalanan antlaşma, Türkiye Büyük Millet Meclisi temsilcileri ile Britanya İmparatorluğu, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya temsilcileri arasında Beau-Rivage Palace’ta tamamlanmıştı. Ortaylı, antlaşmanın, Türk ordusunun Mudanya Mütarekesi’nde süngüsüyle çizdiği sınırları taviz verilmeden savunduğunu ve kapitülasyonların kaldırılması gibi önemli kazanımlar elde edildiğini ifade etti. Ayrıca, Boğazlar üzerindeki İngiltere’nin kontrolünün kaldırılarak Türkiye’nin beynelmilel komisyon başkanı olduğunu ve bu durumun daha sonra Montrö rejimine dönüştüğünü hatırlattı.

Ortaylı, Lozan’ın gizli maddeler içerdiği veya 100 yıl sonra sona ereceği gibi iddiaları “hayalperestlik” olarak nitelendirerek, antlaşmanın tüm tutanaklarının Seha Meray ve Osman Olcay tarafından çevrilip yayımlanmış olduğunu vurguladı. “Lozan’ın ruhunu anlamak için kahvehane tarihçiliğinden uzak durulmalı” diyen Ortaylı, antlaşmanın Türkiye’nin bağımsızlığını ve egemenliğini tanıyan bir belge olduğunu belirtti.

PKK’nın Silah Bırakma Açıklaması ve Lozan Tartışmaları

PKK, 12 Mayıs 2025’te Fırat Haber Ajansı’nda yayımlanan açıklamasında, 1978’den beri sürdürdüğü silahlı mücadeleyi sonlandırdığını ve örgütü feshettiğini duyurdu. Açıklamada, “Partimiz PKK; kaynağını Lozan Antlaşması ve 1924 Anayasası’ndan alan Kürt inkâr ve imha siyasetine karşı, halkımızın özgürlük hareketi olarak tarih sahnesine çıktı” ifadeleri yer aldı. Bu sözler, Lozan Antlaşması’na yönelik tartışmaları yeniden alevlendirdi.

Prof. Dr. Ortaylı, PKK’nın açıklamasındaki Lozan referansının yanlış yorumlara yol açtığını belirterek, “Antlaşmanın esası yeniden ele alınmayacaktır. Bu nedenle Lozan’a aykırı yeni hükümler beklenemez. PKK’nın silah bırakması gibi gelişmelerin de Lozan’a aykırı hükümler getirmesi söz konusu olamaz” dedi. Ortaylı, Lozan’ın Türkiye’nin toprak bütünlüğünü ve egemenliğini garanti altına aldığını, bu tür gelişmelerin antlaşmanın ana hükümlerine zarar veremeyeceğini ifade etti.

PKK’nın açıklamasındaki Lozan ve 1924 Anayasası referansları, farklı uzmanlar tarafından çeşitli şekillerde yorumlandı. Gazeteci Taha Akyol, Lozan’a atıfta bulunulmasının “endişe verici” olduğunu ve Kürt siyasi hareketinin daha radikal bir çizgiye kayabileceği endişesini dile getirdi. Akyol, bu referansın Türkiye’nin toprak bütünlüğüne itiraz olarak algılanabileceğini belirtti.

Buna karşın, akademisyen Mesut Yeğen, Lozan’ın Kürtler açısından farklı bir anlam taşıdığını savundu. Yeğen’e göre, Lozan, Türkiye Cumhuriyeti’nin “tapusu” olarak görülürken, Kürtler için haklarının reddedildiği bir başlangıç noktası olarak algılanıyor. Ancak Yeğen, PKK’nın açıklamasının Türkiye’nin toprak bütünlüğüne bir itiraz anlamına gelmediğini, çünkü örgütün toprak temelli bir mücadele yürütmediğini ifade etti.

Ortaylı’dan Lozan Tartışmalarına Eleştiri

Prof. Dr. İlber Ortaylı, Lozan Antlaşması üzerindeki tartışmaları “boş ve art niyetli” olarak nitelendirdi. Özellikle Oniki Ada’nın Yunanistan’a bırakılması gibi konuların tarihsel bağlamdan kopuk şekilde gündeme getirildiğini belirten Ortaylı, bu adaların Lozan’dan çok önce, Balkan Savaşları ve Londra ile Uşi Antlaşmaları’yla elden çıktığını vurguladı. Ortaylı, “Türkiye’de tarihçilik, komplo teorileri ve hayalperestler için uygun bir alan haline getirildi. Sorun, bu tip tarihçilerden çok, bunlara inanmaya hazır kesimdedir” diyerek, tarihsel gerçeklere dayalı bir anlayış çağrısı yaptı.

Lozan Antlaşması, Türkiye Cumhuriyeti’nin bağımsızlığını ve egemenliğini uluslararası alanda tescil eden bir belge olarak tarihsel önemini koruyor. Prof. Dr. İlber Ortaylı’nın vurguladığı gibi, antlaşma, yeniden müzakere edilemeyecek bir “ebedi” vesika niteliği taşıyor. PKK’nın silah bırakma açıklamasıyla yeniden gündeme gelen Lozan tartışmaları, antlaşmanın farklı kesimler tarafından nasıl algılandığını ve bu algıların siyasi söylemlere nasıl yansıdığını gösteriyor. Ortaylı’nın çağrısı, bu tür tartışmalarda tarihsel gerçeklere ve belgelere dayalı bir yaklaşımın benimsenmesi yönünde.